Ekonomika miasta

Wprowadzenie

Tadeusz Markowski

Ekonomika miasta

Ekonomika miasta to szczegółowa dyscyplina wywodząca się z ekonomii, która zajmuje się ekonomicznymi prawami rządzącymi procesami urbanizacji. Angielska nazwa tej dyscypliny to „urban economics”. Co należałoby raczej interpretować, jako ekonomikę urbanizacji a nie miasta. A więc wiedzy obejmującej szerszy wymiar procesów związanych z urbanizacją a nie tylko ekonomiki dotyczącej samego miasta.

Polską nazwę wprowadził do naszej nauki Jerzy Regulski. Autor klasycznej już publikacji zatytułowanej „Ekonomika miasta” wydanej w roku 1982. Był on wówczas kierownikiem Zakładu rozwoju miast w Uniwersytecie Łódzkim, Zakład ten następnie zmienił nazwę na Zakład ekonomiki rozwoju miast. Jerzy Regulski - wraz z zespołem młodych pracowników, prowadzących wówczas badania pod jego kierunkiem - dał podwaliny dla Łódzkiej szkoły ekonomiki miasta – następnie rozwijanej i kontynuowanej w dwóch katedrach; Katedrze zarządzania miastem i regionem na Wydziale Zarządzania UŁ oraz Katedrze ekonomiki regionalnej i ochrony środowiska na Wydziale Ekonomiczno - socjologicznym UŁ prowadzanej przez Aleksandrę Jewtuchowicz.

Ekonomika miasta jest szczególną dyscypliną ponieważ przedmiot jej badań jest kategoria złożoną obejmujących wiele innych zjawisk badanych także przez wiele innych dyscyplin. Przez ten fakt ekonomika miasta szybko ewoluuje i staje się wiedzą dziedzinową a nawet wielodziedzinową.  Może to przynosić wielbicielom zasady rozdzielności w klasyfikowaniu nauki powody do frustracji ponieważ nie mieści w żadnej z proponowanych klasyfikacji. Wielki wkład do rozwoju ekonomiki miasta w warunkach polskich wnieśli i nadal wnoszą geografowie a szczególnie ośrodki naukowe, w których liczy się nowa geografia ekonomiczna. Do takich ośrodków trzeba zaliczyć: Poznań, Wrocław, Łódź, Uniwersytet Opolski, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN w Warszawie. Ekonomika miasta była wykładana na różnych kierunkach studiów m.in. w latach 70 i 80  na kierunkach  gospodarka  komunalna, a następnie  na  kierunkach  gospodarka  przestrzenna.  Po zniesieniu tzw. obowiązujących standardów dla kierunku studiów ustawą o szkolnictwie wyższym z 2011 wprowadzającą boloński system Krajowych Ram Kwalifikacji, ekonomika miasta nadal jest wykładana. Trzeba jednak podkreślić, iż zakres tematyczny wykładów jest istotne modyfikowany i różnicowany w zależności od zainteresowań lokalnego wykładowcy. Można wyraźnie tutaj dostrzec regionalną specjalizację i osadzenie tej dyscypliny na różnych wyjściowych korzeniach. Jest to rezultatem m.in tego, iż wiedza z ekonomiki miasta - w okresie gospodarki centralnie planowanej - była na marginesie głównego nurtu ekonomii, a wręcz traktowana, jako wiedza bazująca na ideologicznie wrogiej ustrojowi ekonomii dobrobytu.

Regionalne zróżnicowany stan wiedzy z zakresu ekonomiki miasta jest wyraźnym sygnałem, iż dyscyplina ta nie jest jeszcze wystarczająco u nas zdefiniowana i uznawana. Światowy i krajowy dorobek nie jest właściwie upowszechniony, rozumiany i doceniany. Po wielu latach podejmowania wątków badawczych i teoretycznych warto podjąć się zatem wspólnych miedzy uczelnianych wysiłków na rzecz systemowego uporządkowania tej wiedzy a nawet ponownego jej zredefiniowania.

Ekonomika miasta w wielu aspektach czerpie z nauk regionalnych, ekonomiki środowiska, ekonomiki transportu, socjologii, politologii. Ekonomika miasta jest silnie powiązana z ekonomią instytucjonalną, w tym; teorią ułomnych rynków, ułomnych struktur władczych, teorią wyboru publicznego, teorią efektów zewnętrznych. Przedmiotem badań ekonomiki miasta są, zatem rynki nieruchomości, renta budowlana, relacje i współzależności między systemami funkcji i systemami zagospodarowania (sferą fizyczną). Przedmiotem ekonomiki miasta są także zachowania lokalizacyjne, gospodarka mieszkaniowa  i  rynek  mieszkań, przestrzenie  publiczne  i  dobra  publiczne  i  usługi  miejskie, koniunktura miast, model miast,  system finansów w miejskich w tym kształtowanie dochodów i wydatków, konstrukcje i pobór podatków, opłaty miejskie etc. W ekonomice miasta, co należy podkreślić, nie chodzi o badanie wszelkich zjawisk ekonomicznych i społecznych, którym dodajemy adres miejski, ale o badanie procesów związanych z istotą miejskości (urbanizacji) w ich wielowymiarowym ujęciu. Przede wszystkim jednak w wymiarze przestrzennym. Ekonomika miasta zajmuje się także pokazywaniem ekonomicznego wymiaru i mierzeniem ekonomicznych skutków funkcjonowania praw fizyki, praw społecznych i praw ekonomicznych rządzących sferą wytwórczą w obszarach miejskich. W ramach tej nauki miasto jest rozpatrywane w ujęciu systemowym, cybernetycznym, sieciowym, logistycznym. Tak więc narzędzia badawcze typowe dla wąsko pojmowanej ekonomiki miasta znacząco się poszerzyły. We współczesnej ekonomice miasta nie tylko poszukuje się praw i reguł, które są siłą sprawczą procesów gospodarczych w miastach, ale zajmuje się wiązaniem reguł i praw rządzących systemami miejskimi z prawami ekonomii. Od strony praktycznej zadaniem ekonomiki miasta jest coraz częściej,  obok szacowania (wyceny) finansowych, także społecznych i środowiskowych efektów szeroko rozumianej działalności gospodarczej, usługowej, kulturalnej i konsumpcyjnej mieszkańców miast. Do ważnych zadań ekonomiki miasta należy  oraz  pokazywanie ekonomicznego  wymiaru  działań  redystrybucyjnych prowadzonych w ramach interwencji publicznej poza mechanizmami rynkowymi np. kosztów ekonomicznych polityki społecznej, naruszania środowiska, edukacji etc.

Ponieważ miasto to złożony układ społeczny, gospodarczy i przestrzenny, to de facto wszystkie wąskie ekonomiki oraz makroekonomia ma coś do zaoferowania dla dyscypliny ekonomika miasta. Każda jednak teoria i narzędzia z innych dyscyplin wymagają twórczego dostosowania do wyjaśnienia reguł rządzących miastem od strony ekonomicznej. Współcześnie ekonomika miasta wchodzi coraz mocniej w zagadnienia globalizacji efektów zewnętrznych, problematykę mega miast, mega metropolii, ekonomicznego wymiaru wpływu zmian klimatu na funkcjonowanie miasta, czy kwestie odporności i adaptacji systemów miejskich na zewnętrzne zaburzenia w powiązaniu z ekonomicznym wymiarem kształtowania struktur przestrzennych. Jest podstawową dyscypliną teoretyczną, która daje użyteczną wiedzę do zarządzania rozwojem miast. Warunkiem sprawnego zarządzania jest, aby znać te prawa i procesy. Interweniując w funkcjonowanie systemów miejskich, dzięki ekonomice miasta możemy pokazywać ekonomiczny wymiar działania tych praw tj. koszty ich ignorowania, respektowania i dostosowywania się do nich. Ekonomika miasta powinna być podstawową wiedzą niezbędną politykom, urbanistom, planistom przestrzennym i regionalnym oraz środowiskom samorządowców.

W ujęciu wąskim ekonomika miasta zajmowała się liczeniem ekonomicznych skutków rozwoju miast i jego rynków, wyceną kosztów i korzyści funkcjonowania infrastruktury, szukaniem ekonomicznych wymiarów miast, a więc ich wielkościowego optimum, produktywnością miast mierzonych produktywnością siły roboczej, koniunkturą gospodarczą miast etc. Relacjami między typami korzyści aglomeracji i urbanizacji a wielkością miasta, produktywnością siły roboczej a wielkością miasta, przedsiębiorczością i innowacyjnością a wielkością miast etc., etc. Z punku widzenia utylitarności tej wiedzy ma ona szczególne znaczenie w następujących sferach decyzyjnych; dla praktyki planowania przestrzennego rozumianego, jako system interwencji w rynkowe prawa lokalizacyjne, dla prowadzenia polityki miejskiej w wymiarze krajowym i lokalnym oraz dla praktyki zarządzania i administrowania systemami miejskimi. Ekonomika miast ma także swój ważny wymiar czysto poznawczy. Daje podstawy wyjaśniające czym jest intelektualny „konstrukt” miasta w sensie ekonomicznym. Dzięki temu lepiej pozwala zrozumieć czym jest, i dlaczego tak, a nie inaczej funkcjonuje miasto jako system gospodarczy, jak zmienia się ujęciu dynamicznym, także jako zjawisko fizyczne, kulturowe, społeczne i prawne.